Yıllar önce, dünya genelindeki enerji dengesindeki değişiklikler ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyelini tartışmaya başladığımızda, karşımıza çoğunlukla temkinli bir sessizlik çıkıyordu. O dönemde Ulusal Kanal’da yayınlanan “Biz Yaparız” programında bu konuyu ele almak, vatanımızın geleceği için bir sorumluluğu paylaşma yönündeki bir çabaydı. Günümüzde ise, TENMAK ve Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konuya verdiği önem, meselenin artık somut bir temele oturduğunu ortaya koymaktadır. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumluluk, vatanseverliğin sağladığı sabır ve halkımıza karşı duyduğumuz vicdani sorumluluk çerçevesinde, savunma sanayii ekseninde yapıcı ve derinlemesine analiz etmeye çalışacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Mevcut küresel enerji politikaları, fosil yakıtların tükenme süreci ve jeopolitik krizlerin sebep olduğu arz güvenliği kaygıları dolayısıyla köklü bir paradigma değişiminin eşiğindedir. Yenilenebilir enerji kaynakları olan rüzgâr ve güneş önemli bir değer taşımaktadır; fakat modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu kesintisiz “baz yük” enerjisini tek başına sağlamaya yetmemektedirler. Bu yapısal zorunluluk, nükleer enerjiyi yeniden ön plana çıkarmıştır.

Son yirmi yılda Türkiye, jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda inşa ettiği savunma sanayisinde eksponansiyel bir büyüme sürecine girmiştir. 2025 yılı itibarıyla sektörün 10 milyar doları aşacağı tahmin edilen ihracatı ve rekor seviyedeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme kapasitemizin ne denli arttığını göstermektedir. Ancak bu devasa endüstriyel kapasite, kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yüksek enerji tüketen altyapıların elektrik ve termal ısı taleplerini eşi görülmemiş seviyelere çıkarmıştır.

Sektör bazındaki enerji tüketimini rakamlarla ifade etmek, konunun ciddiyetini anlamak açısından oldukça önemlidir. ASELSAN’a ait tesislerin yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh seviyelerine ulaşmaktadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan lokasyonundaki ağır sanayi operasyonlarının bu rakamı çok daha ileri boyutlara taşıdığı, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin benzer yoğunlukta enerji gerektirdiği aşikardır. Türk Savunma Sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin ihtiyaç duyduğu enerjinin geleneksel yöntemlerle, ulusal elektrik şebekesi üzerinden sağlanması; savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi senaryolarda telafisi mümkün olmayan riskler oluşturur. Bu zafiyetin üstesinden gelmenin yolu, “ada modunda” bağımsız çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmektir. Ve bu mikroşebekelerin merkezinde, elbette ki toryum yakıtlı SMR teknolojisi yer almalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha bol şekilde bulunan, kendi başına nükleer silah yapımında kullanılmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi son derece düşük olan stratejik bir hammaddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde tespit edilebilir toryum rezervinin 6,3 milyon tonun üzerinde olduğu belirtilmektedir. Türkiye, bu kritik elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünya çapında en zengin yataklara sahip ülkelerden biri olarak öne çıkmaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervin 380 bin ton civarında olduğu tespit edilmiştir. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş çaplı jeolojik öngörüleriyle, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların da eklenmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini oluşturduğu ifade edilmektedir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin bile, yüksek verimliliğe sahip yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını on yıllarca karşılayacak bir potansiyele işaret ettiği unutulmamalıdır. Bu toprakların altındakibu değer, bir lütuf değil; onu işleyebilecek bilimsel iradeyi ortaya koymamız için bize devredilmiş bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtı yakmaktan daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirir. Toryum-232, “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktör çekirdeğinde bir nötron yutmasıyla Toryum-233’e geçer, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e dönüşür ve son olarak bir beta bozunumu daha yaşayarak bölünebilir (fissile) Uranyum-233 haline gelir.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en önemli öncülerinden biri merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibidir. Arık hocamızın öncülük ettiği “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcıdan elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe yönlendirilerek yoğun bir nötron akışı oluşturur ve sistemin nötron jeneratörü olmasını sağlar. Sistemin en devrimci özelliği, reaktörün “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmış olmasıdır. Acil bir durumda hızlandırıcının elektriği kesildiği an proton demeti durur, nötron kaynağı kesilir ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirmektedir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimizde bir burukluk var, vicdanımız ise mahcup. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun süre askıya almış, bu topraklardaki bilimsel atılımı kanlı bir bıçak gibi kesmiştir. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başarabilen pek az bilim insanından biriydi.

Kazanın ardından eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerindeki bilgiler, olayın ardında sabotaj kalıntılarının ve Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen güçlerin parmağının olabileceği iddiasını gündeme taşımıştır. “Engin’in bu teknolojiye erişmiş olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Ar